دکتر بهزاد حاتمی، فوق تخصص گوارش و کبد بالغین ، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در گفتگو با روابط عمومی بیمارستان آیت الله طالقانی اظهار داشت: پانکراتیت حاد به معنی التهاب حاد بافت لوزالمعده است که باعث درد ناگهانی و شدید شکم می‌شود.

 

لوزالمعده (پانکراس) یکی از اعضای مهم بدن است که نقش کلیدی در هضم غذا ( پروتئین، چربی و کربوهیدرات ) و تنظیم قند خون دارد. لوزالمعده غده‌ای گلابی شکل (پهن و دراز) است که در قسمت بالای شکم و پشت معده قرار دارد و آنزیم‌های گوارشی و برخی هورمون‌ها از جمله انسولین را تولید و ترشح می‌کند.

 

 پانکراتیت حاد معمولاً در نتیجه سنگ مجرای صفراوی یا مصرف طولانی و زیاد الکل ایجاد می‌شود. یکی از شایع‌ترین دلایل التهاب لوزالمعده، گیر کردن سنگ در مجرای صفراوی است که صفرای تولید شده در کبد و ذخیره شده در کیسه صفراوی و شیره لوزالمعده را به روده تخلیه می‌کند. این انسداد باعث می‌شود آنزیم‌های گوارشی در خود پانکراس فعال شوند و شروع به هضم خود غده کنند که بسیار دردناک و خطرناک است.

 

اکثر حملات پانکراتیت حاد خفیف بوده، باعث عوارض نمی‌شوند و اغلب بیماران با درمان طبی بدون هیچگونه عارضه‌ای بهبود می‌یابند. اما  حدود ۲۰ درصد از بیماران دچار پانکراتیت شدید و عوارض شدید و جدی می‌شوند که نیازمند بستری و مراقبت در بخش مراقبت‌های ویژه (ICU) می‌باشند.

 

 در همه موارد پانکراتیک حاد، تعیین علت زمینه‌ای و در صورت امکان، درمان آن به منظور پیشگیری از تکرار پانکراتیت ضروری است.

 

علل پانکراتیت حاد

سنگ‌های صفراوی و مصرف الکل شایع‌ترین علل پانکراتیت حاد هستند( ۶۰ تا ۷۵ درصد موارد ).

 

سایر علل کمتر شایع پانکراتیت عبارتند از: پانکراتیت ناشی از عفونت از جمله عفونت‌های ویروسی، پانکراتیت دارویی، پانکراتیت ارثی، پانکراتیت ناشی از افزایش تری گلیسرید سرم، پانکراتیت ناشی از افزایش کلسیم سرم، پانکراتیت به دنبال ERCP (نوعی عملیات اندوسکوپی که برای خارج کردن سنگ یا تعبیه استنت در مجرای صفراوی کاربرد دارد)، پانکراتیت به دنبال تروما و غیره. در حدود ۲۰ درصد موارد هیچ علت زمینه‌ای برای پانکراتیت حاد یافت نمی‌شود که به آن پانکراتیت با علت نامعلوم اطلاق می‌شود.

 

علائم پانکراتیت حاد

پانکراتیت حاد اغلب با درد ثابت، ناگهانی و شدید در قسمت بالای شکم تظاهر پیدا می‌کند. درد معمولاً به صورت کمربندی به پشت تیر می‌کشد. چند ساعت تا چند روز طول می‌کشد و ممکن است با نشستن یا خم شدن به جلو تا حدودی تخفیف پیدا کند. در اغلب موارد با تهوع و استفراغ همراه است. در موارد شدید ممکن است تب، افزایش ضربان قلب، افزایش تعداد تنفس، افت فشار خون، افت اکسیژن خون و اختلال هوشیاری رخ دهد.

 

تشخیص

پانکراتیت حاد بر اساس شرح حال، معاینه فیزیکی و آزمایش خون تشخیص داده می‌شود. درد تیپیک شکم،  افزایش آنزیم‌های پانکراس در خون و شواهد التهاب پانکراس در تصاویر سی تی اسکن یا ام آر آی معیارهای تشخیص پانکراتیک حاد هستند.

 

بعد از تشخیص پانکراتیت حاد، اقدامات تشخیصی بیشتر برای تعیین علت زمینه‌ای لازم است. درمان مناسب علت پانکراتیت از عود آن جلوگیری خواهد نمود.

 

دو روش تصویربرداری که معمولاً در بیماران مبتلا به پانکراتیت حاد علاوه بر سونوگرافی مورد استفاده قرار می‌گیرد عبارتند از:    MRCP وEUS

 

ام آر سی پی MRCP) ) روش تشخیصی غیر تهاجمی بر اساس تصویربرداری ام‌آر‌آی(MRI) از مجاری صفراوی است. این روش فقط برای تشخیص مورد استفاده قرار می‌گیرد و کاربرد درمانی ندارد. از ام آرسی پی، برای تایید انسداد مجرای صفراوی ناشی از سنگ یا تومور و بررسی آناتومی مجاری صفراوی استفاده می‌شود.

 

EUS یا اندو سونوگرافی یا سونوگرافی از طریق اندوسکوپی روشی است که در آن از یک اندوسکوپ استفاده می‌شود که نوک آن مجهز به یک پروب سونوگرافی کوچک است. این کار به پزشک امکان می‌دهد که از فاصله بسیار نزدیک،  پانکراس، مجاری صفراوی و اعضای مجاور را با وضوح بسیار بالایی بررسی وسونوگرافی نماید.

 

نقش EUS در پانکراتیت حاد:

تشخیص

سونوگرافی معمولی یا سی تی اسکن ممکن است قادر به تشخیص سنگ‌های بسیار ریز یا لجن صفراوی در مجرای صفراوی نباشد در حالی که EUS این موارد را با دقت بالایی تشخیص می‌دهد.

از EUS برای بررسی وجود تومور یا توده‌های مشکوک در پانکراس یا مجرای صفراوی که ممکن است باعث انسداد مجرا و پانکراتیت شده باشند می‌توان استفاده کرد.

همچنین از EUS برای نمونه برداری (بیوپسی) از ضایعات مشکوک پانکراس نیز استفاده می‌شود.

 

درمان

از EUS می‌توان برای درمان برخی عوارض موضعی پانکراتیت حاد ( از جمله تخلیه کیست کاذب پانکراس) استفاده کرد.

اهداف درمان پانکراتیت حاد شامل کاهش التهاب لوزالمعده و برطرف نمودن علت زمینه‌ای است.

درمان معمولاً مستلزم بستری در بیمارستان به مدت حداقل چند روز می‌باشد.

 

اساس درمان، مایع درمانی داخل وریدی و کنترل درد می‌باشد. ممکن است طی چند روز نخست بیمار اجازه غذا خوردن از طریق دهان نداشته باشد مخصوصاً اگر تهوع و استفراغ شدید داشته باشد. این کار از طریق استراحت دادن به لوزالمعده و عدم تحریک آن باعث تخفیف درد نیز می‌شود. در این صورت تغذیه از طریق تعبیه لوله‌ای از دهان یا بینی به داخل روده باریک انجام می‌گیرد.

 

 اگر بیمار نتواند تغذیه از طریق لوله را تحمل کند، تغذیه از راه وریدی صورت می‌گیرد. هنگامی که درد برطرف شد و عملکرد روده به حالت طبیعی برگشت، می‌توان به تدریج غذا خوردن را از سر گرفت. در صورت عفونت بافت آسیب دیده پانکراس حتماً بایستی از آنتی بیوتیک استفاده کرد.

 

در بیمارانی که پانکراتیت ناشی از سنگ صفراوی باشد، باید علاوه بر پانکراتیت، درمان سنگ نیز انجام گیرد.

 

 اگر بر اساس یافته‌های تصویربرداری (سونوگرافی، ام آر سی پی یا  ای یو اس)، سنگ یا سنگریزه در مجرای صفراوی وجود داشته باشد، از ERCP برای خارج کردن سنگ استفاده می کنیم. ERCP عملی است که توسط آن به روش اندوسکوپی سنگ از مجرای صفراوی خارج می‌شود یا استنت در مجرای صفراوی تعبیه می‌گردد.

 

 سپس در صورتی که سنگ یا لجن صفراوی در کیسه صفرا وجود داشته باشد، عمل جراحی کیسه صفرا و خارج کردن آن باید انجام گیرد.

 

عمل جراحی کیسه صفرا در موارد پانکراتیت خفیف بهتر است در همان بستری انجام شود اما در صورتی که پانکراتیت شدید باشد، توصیه می‌شود زمان آن به بعد از فروکش کردن التهاب و بهبود عوارض موضعی موکول گردد.

 

عمل جراحی کیسه صفرا به منظور پیشگیری از عود پانکراتیت انجام می شود.